Een straat verder dan dementie
Omdat vergeten iets anders is dan kwijt zijn
In een huiskamer van een zorginstelling in Zuid-Limburg staat een jonge student met een VR-bril in zijn handen. Het apparaat oogt futuristisch tussen de fauteuils, het zachte daglicht en de koffiekopjes op tafel. Toch beweegt tweedejaars student verpleegkunde Yowi Janssen (18) zich hier met een vanzelfsprekendheid die weinig met technologie te maken heeft. Hij spreekt rustig, maakt oogcontact en wacht tot de bril goed zit. Pas wanneer hij zeker weet dat alles comfortabel is, doet hij een stap terug.
Wat volgt is geen demonstratie, maar een moment van aandacht. De vrouw die tegenover hem zit, draait langzaam haar hoofd. Ze kijkt om zich heen, alsof de ruimte zich voorzichtig opent. Even blijft het stil. Dan zegt ze, bijna verbaasd: “Daar ging ik altijd naartoe.” In dat ene zinnetje ligt de kern van wat Yowi hier probeert te doen. Geen uitleg, geen instructie, geen opdracht. Alleen een herinnering die zichzelf weer meldt.
Waar betrokkenheid begint vóór het idee
De weg naar dit moment begint voor Yowi niet met een innovatievraag of een onderwijsopdracht. Hij begint jaren eerder, op zondagen die anders verlopen dan bij veel leeftijdsgenoten. Zijn opa woont in een verzorgingshuis in Meerssen en Yowi is er vaak te vinden. Hij helpt mee bij activiteiten, dekt tafels, haalt bewoners op voor gezamenlijke middagen. Wat voor anderen voelt als een verplicht bezoekmoment, wordt voor hem een plek waar hij zich thuis voelt. Hij is twaalf jaar oud.
Wanneer zijn opa uiteindelijk overlijdt, blijft Yowi komen. Niet uit gewoonte, maar uit verbondenheid. De banden met bewoners zijn inmiddels sterker geworden dan het oorspronkelijke doel van zijn aanwezigheid. In die jaren leert hij luisteren zonder haast en kijken zonder oordeel. Dementie wordt geen abstract begrip, maar iets wat zich toont in kleine verschuivingen: woorden die verdwijnen, namen die haperen, maar ook herinneringen die onverwacht intact blijven. Zonder het zo te benoemen, leert Yowi dat vergeten niet altijd hetzelfde is als kwijt zijn.
De straat die bleef bestaan
Tijdens zijn havo-examenjaar zoekt Yowi een onderwerp voor zijn profielwerkstuk. Hij wil iets doen met dementie, maar zoekt naar een vorm die recht doet aan wat hij in de praktijk ziet. Het antwoord dient zich niet aan in theorie, maar in een gesprek aan tafel.
Een bewoonster vertelt over een straat van vroeger. Terwijl zij praat, realiseert Yowi zich dat hij die straat kent. Hij fietst er dagelijks langs op weg naar school. Zonder groot plan pakt hij zijn telefoon en laat haar via Google Street View zien waar ze over spreekt. De reactie is onmiddellijk. De herinnering komt niet aarzelend, maar vol. Details volgen elkaar op, alsof ze alleen even een ingang nodig hadden. Voor Yowi is dit geen technisch hoogstandje, maar een inzicht. Wat verdwenen lijkt, is vaak slechts onbereikbaar geworden. Soms is beeld genoeg om die afstand te overbruggen.
Van kijken naar aanwezig zijn
Dat moment vormt het begin van een zoektocht. Yowi besluit het idee verder uit te werken en verdiept zich in de verhalen van bewoners en hun families. Hij vraagt niet naar grote gebeurtenissen, maar naar routines. De kerk waar elke zondag werd gezeten. Het marktplein waar samen een visje werd gegeten. De route die zo vaak is gelopen dat hij in het lichaam lijkt te zijn opgeslagen.
Om die plekken toegankelijk te maken, kiest Yowi voor virtual reality. Met een 360-gradencamera filmt hij de omgevingen zoals ze zijn: van buiten naar binnen, logisch opgebouwd, alsof je er zelf doorheen beweegt. Beeld alleen blijkt niet voldoende. Geluid speelt een minstens zo belangrijke rol. Kerkgezang, klokken, muziek die thuis nog wordt herkend. Alles wordt zorgvuldig gekozen, omdat Yowi weet dat geluid emoties kan oproepen die niet altijd voorspelbaar zijn.
“Virtual Reality biedt hier iets wat een gewoon scherm niet kan. Wie de bril draagt, kijkt niet naar een plek, maar bevindt zich erin. Het hoofd beweegt, de ruimte beweegt mee. Het is geen spectaculaire beleving, maar een intieme.”
Sterre der Zee
De eerste ervaringen maken diepe indruk, ook op Yowi zelf. Een vrouw begint zacht mee te zingen zodra ze de muziek hoort die speelt in de opnames die Yowi maakte in de kerk. Sterre der Zee klinkt. Het blijkt een bewaard gebleven referentiepunt voor de mevrouw. Even later vallen anderen aan tafel in. Acht bewoners zingen samen, terwijl slechts één van hen de VR-bril draagt. Alsof de herinnering van de één de ander aanraakt. Alsof het geheugen zich niet alleen individueel, maar ook collectief manifesteert.
Het zijn dit soort momenten die duidelijk maken wat het project doet. Niet alleen voor degene die de bril draagt, maar ook voor de mensen eromheen. Herinneringen worden gedeeld in plaats van opgehaald. Er verschijnen tranen, maar net zo vaak glimlachen. Niet voortdurend en niet bij iedereen, maar vaak genoeg om te weten dat er iets wezenlijks gebeurt.
Het project krijgt een naam die deze intentie samenvat: VReugdevolle Herinneringen. De hoofdletters zijn geen woordspel, maar een richting. VR is hier geen doel op zich, maar een middel om vreugdevolle herinneringen opnieuw ruimte te geven.
Wanneer herinneringen elkaar vinden
Niet elke ervaring speelt zich af in het hier en nu. Soms loopt het verleden via een omweg mee. Yowi herinnert zich een man die hij jaren eerder ontmoette tijdens zijn vrijwilligerswerk. Een scherpe geest, nieuwsgierig, geïnteresseerd in hoe het met school ging. Iemand die verhalen vertelde over zijn werk, over reizen, over thuiskomen. Over hoe hij, wanneer hij weer terug was, met zijn vrouw een visje ging eten op het marktplein in Meerssen. Over samen helpen in de Basiliek van het Heilige Sacrement, bij de communicantjes.
Jaren later keert Yowi terug, ditmaal met zijn VR-project. De man van toen is inmiddels overleden. Zijn vrouw woont wel nog in het verzorgingshuis. Wanneer Yowi haar de VR-bril opzet, verschijnt het marktplein. Niet als herinnering die wordt opgehaald, maar als plek die zich opnieuw aandient. Ze kijkt om zich heen en zegt: “Daar ging ik altijd met mijn man naartoe, als hij weer thuis was. Dan aten we samen kibbeling.”
Yowi schrikt even. Niet omdat het onverwacht is, maar omdat het zo precies klopt. Dit verhaal kent hij al. Niet van haar, maar van hem. Even later volgt de kerk. De vrouw herkent de preekstoel, vertelt hoe ze samen hielpen, hoe vanzelfsprekend het was. Opnieuw hoort Yowi woorden die hij eerder heeft gehoord, uitgesproken door iemand anders, op een ander moment, in een andere tijd.
Gedeeld geheugen
Het is een van die momenten waarop technologie plotseling wegvalt. Wat overblijft, is een gedeeld geheugen dat zich niet laat begrenzen door ziekte of tijd. Alsof de herinneringen van twee mensen elkaar nog steeds weten te vinden. Alsof wat samen is geleefd, zich niet laat opsplitsen.
Voor Yowi maakt dit scherp wat zijn project werkelijk doet. Het roept geen losse herinneringen op, maar brengt samenhang terug. Niet alleen bij degene die de bril draagt, maar ook bij degene die luistert. In dat moment wordt duidelijk dat dementie niet alles wist te wissen. Sommige verhalen blijven bestaan, zelfs wanneer degene die ze ooit vertelde er niet meer is. Ontroerend maar prachtig.
De waarde van precies daar zijn
Het eerdergenoemde profielwerkstuk blijft niet onopgemerkt. Yowi ontvangt zowaar een jeugdlintje van de burgemeester en komt in contact met zorgorganisatie Envida, waar hij nu enkele uren per week werkt. Zijn taken zijn divers: filmen, monteren, gesprekken voeren met familieleden en zorgprofessionals. Wat onveranderd blijft, is zijn uitgangspunt. Dit werkt alleen als het persoonlijk blijft.
“Een kerk in Meerssen roept iets anders op dan een kerk elders. Een marktplein is pas betekenisvol als het dát plein is, waar iemand vroeger stond te wachten. Grootschalige, generieke VR-content bestaat al. Maar de kracht van dit project zit juist in het maatwerk. In de straat, het bankje, het visje op zondag,” aldus Yowi.
Terug om verder te kunnen
Voor Yowi is dit project nog geen afgerond hoofdstuk, maar een beweging die zich blijft ontwikkelen. Hij rondt zijn opleiding verpleegkunde af en blijft zoeken naar manieren waarop zorg en technologie elkaar kunnen versterken. Wat hij inmiddels zeker weet, is dat innovatie niet altijd vooruit hoeft te kijken. Soms is het nodig om eerst terug te gaan. Terug naar de kerk. Terug naar de straat. Terug naar het marktplein in Meerssen. En precies daar – een straat verder dan dementie – wordt zichtbaar dat herinneringen zelden verdwijnen. Ze wachten. Op het juiste moment, de juiste vorm, en iemand die begrijpt hoe je ze weer kunt laten thuiskomen.
Iemand zoals Yowi Janssen.
Meer weten?
Snappen we! Voor meer informatie over Yowi en het project, stuur dan een mailtje naar redactie@vistacollege.nl. Je kunt ook het verhaal van Yowi luisteren op Spotify.
